Ο εθνομάρτυρας και άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης
  Παρασκευή, 18 Σεπ 2015      14:09      0

Ο εθνομάρτυρας και άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης

Το τραγικό του τέλος αποδεικνύει ότι δεν υπήρξε άνθρωπος των ανέξοδων λόγων, αλλά των έργων...

ΠΡΟΣ ΑΤΕΛΙΕ: ΔΙΑΤΗΡΗΣΤΕ ΠΛΑΓΙΑ Κ.ΛΠ.

«Έκλαυσα, έκλαυσα ως παιδίον μικρόν διά τον θάνατον του αδελφού Φωτίου. Αιωνία η μνήμη του! Τις οίδεν και ποίους άλλους αδελφούς και ίσως τον γράφοντα αυτά αναμένει η αυτή τύχη!» 

Χρυσόστομος Σμύρνης για τη δολοφονία του μητροπολίτη Κορυτσάς Φωτίου

 

του Δρ. Ιωάννη Χρ. Ιακωβίδη

Επιστημονικού συνεργάτη στο Κέντρο Ανατολικών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου.

 

Ευλογημένη η γη της Βιθυνίας. Νίκαια και Νικομήδεια, Μουδανιά και Προύσα, Κίος και Συγή, Ορτάκιοϊ (Μεσοχώριον) και Χουδί. Σαγγάριος και Γάλλος, ο παραπόταμός του. Ασκανία και Σαπάντζα, οι λίμνες. Βιθυνιακός Όλυμπος και Κυβέλεια όρη... Στην Τρίγλια, κοντά στην Προύσα, γεννήθηκε το 1867 ο Μητροπολίτης Σμύρνης, εθνομάρτυρας και άγιος Χρυσόστομος Καλαφάτης, η μνήμη του οποίου τιμάται την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου). Σπούδασε στη Θεολογική Σχολή Χάλκης με ταξύ των ετών 1884-1891 και το 1902 χειροτονήθηκε από τον Πατριάρχη Ιωακείμ Γ' μητροπολίτης Δράμας (1902-1910).

Η δράση του κατά της βουλγαρικής προπαγάνδας εξόργισε την Υψηλή Πύλη, η οποία ζήτησε επιμόνως από το Πατριαρχείο την άμεση ανάκλησή του (1907). Έτσι αποσύρθηκε στη γενέτειρά του και εν συνεχεία μετατέθηκε στη Μητρόπολη Σμύρνης το 1910. Επειδή στηλίτευε τις βουλγαρικές βιαιότητες στη Μακεδονία, οι τουρκικές Αρχές κατόρθωσαν πάλι την απομάκρυνσή του από τη Μητρόπολη Σμύρνης (1914), στην οποία επανήλθε μετά την ανακωχή του Μούδρου (1918). Κατά την περίοδο της ελληνικής αρμοστείας της Σμύρνης (1919-1922), ενεργούσε ως εθνάρχης του μικρασιατικού Ελληνισμού και εμπνευσμένος ηγέτης της «Μικρασιατικής Άμυνας». Στις 7 Σεπτεμβρίου 1922 απευθύνει την τελευταία του επιστολή στον Ελευθέριο Βενιζέλο, της οποίας παρατίθενται αποσπάσματα:

«Επέστη η μεγάλη ώρα της μεγάλης εκ μέρους σας χειρονομίας. Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον εις τον Άδην από του οποίου καμμία πλέον δύναμις δεν θα δυνηθή να το αναβιβάση και το σώση. Της αφαντάστου ταύτης καταστροφής βεβαίως αίτιοι είναι οι πολιτικοί και προσωπικοί σας εχθροί, πλην και Υμείς φέρετε μέγιστον της ευθύνης βάρος διά δύο πράξεις Σας.

»Πρώτον, διότι αποστείλατε εις Μικράν Ασίαν ως Ύπατον Αρμοστήν έναν παράφρονα και εγωιστήν. Και, δεύτερον, διότι προτού αποπερατώσητε το έργον σας και θέσητε την κορωνίδα και το επιστέγασμα επί του ανεγερθέντος αφαντάστως ωραίου και μεγαλοπρεπούς δημιουργήματός Σας, της καταθέσεως των θεμελίων της περικλεεστάτης ποτέ Βυζαντινής μας Αυτοκρατορίας, είχατε την ατυχή και ένοχον έμπνευσιν να διατάξητε εκλογάς κατʼ αυτάς ακριβώς τας παραμονάς της εισόδου Σας εις Κωνσταντινούπολιν και της καταλήψεως αυτής υπό του Ελληνικού Στρατού προς εκτέλεσιν των όρων –οίμοι– της διά παντός καταστραφείσης Συνθήκης των Σεβρών. Αλλά γέγονεν ο γέγονεν.

»Ακόμη όμως υπάρχει καιρός αν όχι να σωθή η Συνθήκη των Σεβρών, αλλά τουλάχιστον να μη καταστραφή τελείως το Ελληνικόν Έθνος διά της απωλείας όχι μόνον της Μικράς Ασίας, αλλά και της Θράκης και αυτής ίσως της Μακεδονίας. (...) Εάν διά να σώσητε την Ελλάδα εκρίνατε καθήκον σας να προβήτε εις το επαναστατικόν κίνημα της Θεσσαλονίκης, μη διστάσητε τώρα να προβήτε εις εκατόν τοιαύτα κινήματα, ίνα σώσητε τώρα ολόκληρον τον απανταχού και ιδία τον μικρασιατικόν και θρακικόν Ελληνισμόν, ο οποίος τόσην θρησκευτικήν λατρείαν τρέφει προς Υμάς. Και νυν, φίλτατε αδελφέ, σε μόνον θεωρούμεν τον από μηχανής Θεόν, σε βράχον, σε ελπίδα, σε σωτήρα και σε μεσσίαν μας. Περίζωσε την ρομφαίαν του λόγου σου κατευοδού προς υμάς και κόψον τον άλυτον διά την διπλωματίαν μέχρι σήμερον δεσμόν του Ανατολικού ζητήματος».

 

Οι τελευταίες στιγμές

Η εισβολή των Τούρκων στη Σμύρνη έθεσε σε δοκιμασία τα εθνικά του οράματα. Δεν εγκατέλειψε όμως τον λαό του, παρά τις επίμονες εκκλήσεις των προξένων των ΗΠΑ, της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 τον συνέλαβε ο Τούρκος φρούραρχος της πόλης Νουρεντίν πασά, μετά το πέρας της Θείας Λειτουργίας στον ναό της Αγίας Φωτεινής και τον παρέδωσε στον φανατισμένο τουρκικό όχλο. Έπειτα από φρικτά βασανιστήρια, το μαρτυρικό του τέλος επισφράγισε τους διαρκείς θρησκευτικούς και εθνικούς του αγώνες.

Ο πρόξενος των Ηνωμένων Πολιτειών στη Σμύρνη Τζορτζ Χόρτον είναι αποκαλυπτικός για τις τελευταίες του στιγμές. Γράφει μεταξύ άλλων: «Ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος έτυχε να με επισκεφθεί στο προξενείο λίγη ώρα προτού τον σκοτώσουν. (...) Ήταν η τελευταία φορά που είδα αυτό τον άγιο άνθρωπο ζωντανό. (...) Γεγονός παραμένει ότι ο Χρυσόστομος βρήκε τον θάνατο στα χέρια του όχλου. (...) Μου είχε πει, θυμάμαι, τα εξής: “Είμαι σαν τον ποιμένα. Δεν μπορώ να αφήσω το ποίμνιό μου”. (...) Ο Πολύκαρπος, ο πολιούχος άγιος της Σμύρνης, είχε καεί ζωντανός στο στάδιο που βρίσκεται πάνω από την πόλη και ο Χρυσόστομος δίκαια τοποθετείται δίπλα του»...

Ο διαπρεπής ακαδημαϊκός Γεώργιος Μυλωνάς προέβη στις 14 Δεκεμβρίου 1982, με αφορμή τη συμπλήρωση εξήντα χρόνων από την Καταστροφή, στην εξής αποκάλυψη για το μαρτύριο και τη θανάτωσή του, γιατί ήταν Σμυρναίος και τον γνώρισε από κοντά: «Κατά τις τελευταίες ημέρες του Σεπτεμβρίου 1922 μια ομάδα φοιτητών του International College της Σμύρνης και εγώ βρεθήκαμε φυλακισμένοι σε απαίσιο υπόγειο, σ’ ένα από τα μπουντρούμια του Διοικητηρίου της Σμύρνης. Σ’ αυτό ήταν ασφυκτικά στριμωγμένοι Έλληνες χριστιανοί αιχμάλωτοι, μάλλον άνθρωποι προορισμένοι για θάνατο. Τις βραδινές ώρες φύλακες με επικεφαλής Τουρκοκρήτα παρελάμβανον θύματα που ετυφεκίζοντο.

»Στις 5 το απόγευμα της τελευταίας ημέρας του θλιβερού Σεπτεμβρίου, ο Τουρκοκρής εκείνος με διέταξε να τον ακολουθήσω στην αυλή. Τόνισε ότι δεν θα σκότωνε τους αιχμαλωτισθέντες: “Θα σας σώσω σήμερα, γιατί ελπίζω αυτό να με βοηθήσει να λησμονήσω μια τρομερή σκηνή που αντίκρισαν τα μάτια μου, σκηνή στην οποία έλαβα μέρος”. Και συνέχισε: “Παρακολούθησα το χάλασμα του δεσπότη σας. Ήμουν μ’ εκείνους που τον τύφλωσαν, που του ’βγαλαν τα μάτια και αιμόφυρτο τον έσυραν από τα γένια και τα μαλλιά στα σοκάκια του Τουρκομαχαλά, τον ξυλοκοπούσαν, τον έβριζαν και τον πετσόκοβαν. (...) Δεν καταριόταν τους βασανιστές του. (...) Το πρόσωπό του το κατάχλωμο, το σκεπασμένο με το αίμα των ματιών του, το πρόσωπό του είχε εστραμμένο προς τον Ουρανό και διαρκώς κάτι ψιθύριζε που δεν ηκούετο πέρα από την περιοχή του”. “Ξέρεις εσύ, δάσκαλε, τι έλεγε;”. “Ναι, ξέρω”, του απήντησα, “έλεγε: Πάτερ Άγιε, άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι”. “Δεν σε καταλαβαίνω, δάσκαλε, μα δεν πειράζει”.

»“Από καιρού σε καιρό, όταν μπορούσε, ύψωνε κάπως το δεξί του χέρι και ευλογούσε τους διώκτες του. Κάποιος πατριώτης μου αναγνωρίζει τη χειρονομία της ευλογίας, μανιάζει, μανιάζει και με το τρομερό μαχαίρι του κόβει και τα δυο χέρια του δεσπότη. Εκείνος σωριάστηκε στη ματωμένη γη με στεναγμό που φαινόταν ότι ήταν μάλλον στεναγμός ανακουφίσεως παρά πόνου. Τόσο τον λυπήθηκα τότε που με δύο σφαίρες στο κεφάλι τον αποτελείωσα. Αυτή είναι η ιστορία μου. Τώρα που σας την είπα ελπίζω πως θα ησυχάσω. Γι’ αυτό σας χάρισα τη ζωή”. “Και πού τον έθαψαν;” ρώτησα με αγωνία. ”Κανείς δεν ξέρει πού έριξαν το κομματιασμένο του κορμί”»...

Στην Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως Καμένων Βούρλων αναγέρθηκε ο πρώτος ιερός ναός του αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης και των συν αυτώ νεομαρτύρων στη Νότια Ελλάδα.

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία

  • Βικιπαίδεια, Χρυσόστομος Σμύρνης.
  • Βιθυνιακά Χρονικά, τριμηνιαία έκδοση της Αδελφότητος Βιθυνών Νικαίας. Υπεύθυνη έκδοσης: Επίχαρις Μιχαηλίδου.
  • www.saint.gr: «Ορθόδοξος συναξαριστής. Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης και οι συν αυτώ Άγιοι Αρχιερείς».
  • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, «Η Μικρασιατική Καταστροφή», τόμος ΙΕ': 1913-1941, Εκδοτική Αθηνών, 1978.
  • Καργάκος Ι. Σαράντος, Ο Εθνομάρτυς Χρυσόστομος, Μητροπολίτης Σμύρνης, στο www.myriobiblos.gr.
  • Κολοκυθάς Κ. Χριστόφορος, Ο άγιος Χρυσόστομος, μητροπολίτης Σμύρνης και οι συν αυτώ αθλήσαντες επίσκοποι Μ. Ασίας, Καμένα Βούρλα, 2005.
  • Κλεάνθης Ν. Φάνης, Η ελληνική Σμύρνη, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 1996.
  • Μωραϊτης Επαμ. Κάρολος, Ο μαρτυρικός θάνατος του μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου, Λεξίτυπον, 2014.
  • Puaux Rene, Οι τελευταίες ημέρες της Σμύρνης, Ιστορητής, 1993.
  • Σιούσιουρας Πέτρος, Γεωπολιτική και ζωτικός χώρος. Η Μικρασιατική Εκστρατεία και ο ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων, πρόλογος: Ομότιμος Καθηγητής Κλεομένης Κουτσούκης, Ι. Σιδέρης, 2012.
  • Τσίτερ Χρυσόστομος, Χρυσόστομος, Μητροπολίτης Σμύρνης, Το αρχείον του εθνομάρτυρος Σμύρνης Χρυσοστόμου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης [επιμέλεια], τρεις τόμοι, 2000.
  • Χόρτον Τζορτζ, Η κατάρα της Ασίας, Πρόλογος: Γιάννης Π. Καψής, εκδ. Α.Α.Λιβάνη, 1992, επανέκδοση Α.Α. Λιβάνη - εφημερίδα Η Ελλάδα Αύριο.
ΣΧΟΛΙΑ