Φωτεινοί φάροι του ελληνικού πνεύματος κόντρα στα σκοτάδια
  Κυριακή, 3 Ιαν 2016      18:55      0

Φωτεινοί φάροι του ελληνικού πνεύματος κόντρα στα σκοτάδια

Σχολεία στις αλησμόνητες πατρίδες της «καθ’ ημάς Ανατολής»...

« (…) Να θυμόμαστε και ας θυμίζουμε:
Τη μεγάλη ακμή της Σμύρνης τους δύο τελευταίους αιώνες, σε όλους τους τομείς.
• Την παιδεία: Η Ευαγγελική Σχολή είχε στη βιβλιοθήκη της 50.000 τόμους και 180 σπανιότατα χειρόγραφα. Στο μουσείο της 3.000 αγάλματα, γλυπτά και αγγεία και 14.000 αρχαία νομίσματα. Το Κεντρικό Παρθεναγωγείο, με επτά  παραρτήματα, είχε στην ταράτσα του μεγαλόπρεπου κτηρίου του πλανητάριο. Κι ύστερα το Ομήρειο Παρθεναγωγείο με την υψηλή του παιδεία κι οι άλλες ιδιωτικές σχολές. 387 σχολεία στην περιοχή της Σμύρνης, με 1947 δάσκαλους και 63.000 μαθητές και μαθήτριες.(…)»

                               Τζων Βεϊνόγλου, ραδιοσκηνοθέτης, ραδιοσυγγραφέας και
προϊστάμενος εκφωνητών της ΕΡΤ.   

 

του Δρ. Ιωάννη Χρ. Ιακωβίδη

Επιστημονικού συνεργάτη στο Κέντρο Ανατολικών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου.

 

Στη μετανεωτερική και παγκοσμιοποιημένη εποχή μας, της προσπάθειας διάλυσης των εθνικών ταυτοτήτων και παραδόσεων αλλά και της ιστορικής λήθης, το καλαίσθητο και εκ βάθους ψυχής Ημερολόγιο 2016 της Αδελφότητας Βιθυνών Νίκαιας, ένα αφιέρωμα στα «Σχολεία του Ελληνισμού: Μικρά Ασία, Πόντος, Κωνσταντινούπολη», αποτελεί σημαντική συμβολή στην ενίσχυση της εθνικής μας αυτογνωσίας. Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια η πρόεδρος του Συλλόγου, Επίχαρις Μιχαηλίδου, το λοιπό Δ.Σ. και η συντακτική ομάδα των Βιθυνιακών Χρονικών, καθώς με την έρευνα που έκαναν δίνουν τη δυνατότητα στο κοινό να αντλήσει σημαντικές πληροφορίες για την κατάσταση της Παιδείας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κυρίως κατά την περίοδο του Τανζιμάτ (1856 και εξής) μέχρι και το 1922, όπως και για την Κωνσταντινούπολη μέχρι σήμερα.

Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στα σχολεία της ευλογημένης γης της Βιθυνίας. Στο Ορτάκιοϊ, μέχρι την καταστροφή του, λειτουργούσε εξατάξια αστική σχολή, που περιελάμβανε αρρεναγωγείο με 300 μαθητές και παρθεναγωγείο με 120 μαθήτριες. Σημαντικό γεγονός, στο οποίο λάμβαναν μέρος και άρρενες μαθητές, συνιστούσαν οι «Ολυμπιακοί Αγώνες», μιμούμενοι το πρόγραμμα των αντίστοιχων αρχαίων προτού αναβιώσουν, το 1896. Στο δελτίο της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής το 1895 καταγράφεται εύφημος μνεία για τον θεσμό αυτό του Ορτάκιοϊ. Στο δε Χουδί, νοτιοανατολικά της Νικομήδειας, κωμόπολη με 2.500 κατοίκους, εκ των οποίων οι 2.000 Έλληνες, υπήρχε αστική σχολή με 200 μαθητές. Ο δάσκαλος Πασχάλης Πασχαλίδης είχε ιδρύσει τη Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα «Η Βιθυνία», με στόχο την ίδρυση νηπιαγωγείων. Ο ίδιος προέβη και στη σύσταση του «Αναγνωστηρίου», ώστε διά της μελέτης βιβλίων να ενισχυθεί «η ωραία των προγόνων ημών γλώσσα». Στην Τρίγλια, πάλι, κωμόπολη κοντά στην Κίο, ο καταγόμενος από αυτή εθνομάρτυρας Μητροπολίτης Σμύρνης και Άγιος Χρυσόστομος (1867-1922) προέβη στην ίδρυση Γυμνασίου το 1913 μαζί με τον φιλογενή έμπορο Ιωάννη Σάπαρη. Οι ίδιοι δεν δίστασαν να προτείνουν εκ παραλλήλου την ανέγερση εκπαιδευτηρίου για τους μουσουλμανόπαιδες της περιοχής.

Στη Σμύρνη είχε ιδρυθεί η Ευαγγελική Σχολή, ο φωτοδότης «φάρος και οφθαλμός» της μικρασιάτικης Ρωμιοσύνης. Στη μετόπη του οικοδομήματος υπήρχε το έμβλημα «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου». Ο σουλτάνος Μαχμούτ Β' εξέδωσε διάταγμα διά του οποίου αναγνωριζόταν το εκπαιδευτήριο και ετίθετο υπό την προστασία του. Εκεί δίδασκαν διακεκριμένοι καθηγητές, όπως οι Βενιαμίν Λέσβιος και Ιερόθεος Δενδρινός, Θεόφιλος Καΐρης και Αδαμάντιος Ρήσιος κ.ά. Επί διευθύνσεως Γεωργίου Σωτηρίου, πεθερού της συγγραφέως Διδώς Σωτηρίου, ιδρύθηκαν δύο σχολές, η Εμπορική και Ξένων Γλωσσών, και το 1910 Διδασκαλείο για την κατάρτιση δημοδιδασκάλων. Μεταξύ των επιφανών αποφοίτων αναφέρονται ενδεικτικά ο ιστορικός Παύλος Καρολίδης, ο εφοπλιστής Αριστοτέλης Ωνάσης, ο αρχιστράτηγος Λεωνίδας Παρασκευόπουλος, ο σπουδαίος μουσικός Μανώλης Καλομοίρης.

Το 1919 στην ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης λειτουργούσαν 387 ελληνικά σχολεία με 1.947 δασκάλους και καθηγητές και 63.000 μαθητές. Κατά την πυρπόληση της πόλης, το 1922, κάηκε το παλαιό κτίριο της Ευαγγελικής Σχολής με το Αρχαιολογικό και Φυσιολογικό Μουσείο, τη Βιβλιοθήκη. Σώθηκαν οι νέες εγκαταστάσεις που βρίσκονταν μακριά από το πυρποληθέν τμήμα της πόλης. Εκεί στεγάζεται σήμερα το Λύκειο «Namik Kemal».

Θα ήταν όμως παράλειψη να μην αναφερθεί το Ιωνικό Πανεπιστήμιο Σμύρνης (1920-1922) του οποίου την οργάνωση ανέλαβε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, επιφανής μαθηματικός και εξέχον μέλος πολλών ακαδημιών. Από τους τελευταίους εγκατέλειψε τη φλεγόμενη Σμύρνη, αφού εφοδίασε το προσωπικό με χρήματα και συστατικές επιστολές, ενώ παρέδωσε το κλειδί του Πανεπιστημίου συμβολικά στον Νικόλαο Πλαστήρα.

Το Αϊβαλί (Κυδωνίες), ιδιαίτερη πατρίδα των Ηλία Βενέζη, Στρατή Δούκα και Φώτη Κόντογλου, θεωρείται ένα από τα πιο αξιόλογα κέντρα των Μικρασιατών. Δημιουργήθηκε διαρκούντος του 16ου αιώνα, όταν κάτοικοι της Λέσβου κατέφυγαν εκεί λόγω πειρατικών επιδρομών. Μετά το 1773 παρατηρείται μεγάλη ακμή. Ο κληρικός Ιωάννης Δημητρακέλλης συμβάλλει το 1780 στην ανέγερση του Ναού της Παναγίας των Ορφανών και, στον περίβολο, βρεφοκομείου, νοσοκομείου και της Ελληνικής Σχολής, η οποία αργότερα, ως ανώτερο ίδρυμα, ονομάστηκε Ακαδημία των Κυδωνιών. Σε αυτή δίδαξαν, μεταξύ άλλων, οι Θεόφιλος Καΐρης και Βενιαμίν Λέσβιος. Το 1821 οι Τούρκοι κατέστρεψαν την πόλη και οι κάτοικοί της εξαναγκάστηκαν να την εγκαταλείψουν και επέστρεψαν το 1827. Ο Κόντογλου το 1919, μετά τις σπουδές του, διορίστηκε στο Παρθεναγωγείο και δίδαξε καλλιτεχνικά και γαλλικά. Το 1922 κατέφυγε στην Ελλάδα ως πρόσφυγας με ένα καΐκι...

Στην αγιοτόκο Καππαδοκία το 1773 ιδρύθηκε ελληνικό σχολείο στην Καισάρεια και το 1792 λειτούργησε Διδασκαλείο, για να καλυφθούν οι ανάγκες σε διδακτικό προσωπικό της περιοχής. Οι Καππαδόκες το 1872 προέβησαν στη σύσταση της «Καππαδοκικής Εκπαιδευτικής Αδελφότητος» στην Κωνσταντινούπολη, για να προωθηθούν η ίδρυση και η συντήρηση σχολείων στη γενέθλια γη τους. Στην Καρβάλη (αρχαία Ναζιανζό) μέχρι το 1924 κατοικούσαν 2.000 περίπου τουρκόφωνοι Έλληνες (καραμανλήδες). Το 382 υπηρέτησε ως επίσκοπος ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός. Σήμερα σώζεται ως τέμενος ο Ναός του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο του αποτελούσε δωρεά του τσάρου Νικόλαου Α'. Την τελευταία εικοσαετία προ της ανταλλαγής των πληθυσμών (1923) λειτουργούσαν στην Καρβάλη Νηπιαγωγείο, Παρθεναγωγείο και Αρρεναγωγείο.

Το 1891 η προαναφερθείσα Αδελφότητα και η «Ανατολή» των Αθηνών είχαν ιδρύσει Ιεροδιδασκαλείο στο Ζιντζίντερε. Στο εγχείρημα αυτό συνετέλεσαν οι χορηγίες του Θεοδώρου Εμμ. Ροδοκανάκη. Ο ίδιος συνέδραμε στη σύσταση Δημοτικού Σχολείου στη Μονή του Τιμίου Προδρόμου. Στον ίδιο χώρο λειτούργησε Δημοτικό και «Κεντρικόν Παρθεναγωγείον» (1885).

 

Στο σήμερα

Στην Κωνσταντινούπολη η Μεγάλη του Γένους Σχολή λειτουργεί αδιαλείπτως από το 1454, όταν ο Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος είχε προτείνει στον φιλόσοφο Ματθαίο Καμαριώτη την ανασυγκρότηση της διαλυθείσας κατά τις παραμονές της Άλωσης Πατριαρχικής Ακαδημίας. Απόφοιτοί της υπήρξαν γόνοι διακεκριμένων φαναριώτικων οικογενειών, σημαντικοί πατριάρχες και λοιποί ιεράρχες, πολιτικοί του νεοελληνικού κράτους κ.ά. Επί πατριαρχίας Ιωακείμ του Γ' λήφθηκε απόφαση για την ανέγερση επιβλητικού κτιρίου πλησίον του Πατριαρχείου βάσει του αρχιτεκτονικού σχεδίου του Κωνσταντίνου Δημάδη. Αποκαλείται από τους κατοίκους της περιοχής «Κόκκινο Κάστρο» ή «Κόκκινο Σχολείο» εξαιτίας του χρώματος και της διαρρύθμισής του. Σήμερα λειτουργεί ως μεικτό Λύκειο της ελληνικής μειονότητας μαζί με άλλα δύο.

Το Ζάππειο Παρθεναγωγείο θεμελιώθηκε το 1882 επί Ιωακείμ του Γ' με δωρεά των Ευάγγελου και Κωνσταντίνου Ζάππα, κοντά στον Ναό της Αγίας Τριάδος. Εξαρχής αναγνωρίστηκε ως ισότιμο με το Αρσάκειο Αθηνών και η συνεργασία τους διαρκεί μέχρι τις μέρες μας. Το 2000 το Ζάππειο Λύκειο κατέστη μεικτό. Περιλαμβάνει Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο και Λύκειο. Ο Ηπειρώτης Χρηστάκης Ζωγράφος υπήρξε δωρητής του Ζωγραφείου Λυκείου που, όταν ιδρύθηκε, στα τέλη του 19ου αιώνα, γνώρισε μεγάλη δόξα, με μαθητές που υπερέβαιναν τους 800. Αρχιτέκτονας υπήρξε ο Περικλής Φωτιάδης. Σήμερα φοιτούν περί τους 50 μαθητές, έχοντας διευθυντή τον Ιωάννη Δερμιτζόγλου, που επιτελεί σημαντικό έργο.

Σήμερα που βιώνουμε μια πολύμορφη κρίση και η Παιδεία μας ταλανίζεται από τις διαρκείς «μεταρρυθμίσεις», ενώ, μάλιστα, τίθενται σε αμφισβήτηση η χρησιμότητα της διδασκαλίας της γλώσσας και του πολιτισμού μας, καθώς και της ορθόδοξης χριστιανικής μας πίστης, η πιο πάνω ενδεικτική αναφορά ας αποτελέσει πυξίδα πνευματικής πλεύσης. Λαοί που λησμονούν την ιστορία τους περιθωριοποιούνται και καταντούν διεθνώς ανυπόληπτοι και «καρπαζοεισπράκτορες»...

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία

  • Αθανασιάδης Τίτος, Μικρά Ασία 1919-1922 – 80 χρόνια πικρής μνήμης, τόμος Β΄, εκδόσεις Απογευματινή, 2002.
  • «Η ζωή και η δράση των υπόδουλων Ελλήνων (1881-1913)», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΔ', Εκδοτική Αθηνών, 1977.
  • Ιακωβίδης Χρ. Ιωάννης (επιμέλεια), «Να θυμόμαστε και να θυμίζουμε...», ιστολόγιο SMYRNA.
  • Κιτρομηλίδου Μ. Μάγδα, «Πασχάλης Πασχαλίδης, ο ιεροδιδάσκαλος του Χουδίου», Βιθυνιακά Χρονικά, τεύχος 8ο, Ιούλιος - Σεπτέμβριος 2014.
  • Κλεάνθης Ν. Φάνης, Η Ελληνική Σμύρνη, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1996.
  • Παυλίδης Υ. Αντώνης, «Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας (1900-1914) και η ιδεολογική κυριαρχία των Ελλήνων στον Πόντο», περιοδικό Αρχείον Πόντου, Παράρτημα 24. Κοινωνία και Εκπαίδευση.
  • Πόλη και Παιδεία, Διήμερο Συμπόσιο, Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 1997.
  • Ψαροπούλου-Δόκου Ιωάννα, Ζάππειον Παρθεναγωγείον Κωνσταντινουπόλεως 1875-2004, επιμέλεια: Κώστας Κωνσταντινίδης, εκδόσεις Τσουκάτου, 2014.

 

 

ΣΧΟΛΙΑ