Αγία Σοφία: Μνημείο της αδιάλειπτης ακτινοβολίας της Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας
  Δευτέρα, 25 Ιαν 2016      17:00      0

Αγία Σοφία: Μνημείο της αδιάλειπτης ακτινοβολίας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

Με αφορμή τη σχετική εικονική ξενάγηση του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού...

«Δόξα τω Θεώ τω καταξιώσαντί με τοιούτον έργον επιτελέσαι. Νενίκηκά σε, Σολομών!»

Ιουστινιανός

 

του Δρ. Ιωάννη Χρ. Ιακωβίδη

Επιστημονικού συνεργάτη στο Κέντρο Ανατολικών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου.

 

Το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού (ΙΜΕ) πρωτοστατεί στην καλλιέργεια και προβολή του ελληνικού πολιτισμού στη διαχρονικότητά του, από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα. Στην προσπάθειά του αυτή δεν διστάζει να επιστρατεύσει τη σύγχρονη τεχνολογία με αξιόλογα αποτελέσματα. Κατορθώνει έτσι να μυήσει τον θεατή στην ιστορική γνώση, να του προκαλέσει συναισθήματα έντονης συγκίνησης και θαυμασμού και να τον μεταφέρει στην αντίστοιχη εποχή με τη διαδικασία της μέθεξης.

Στο πλαίσιο αυτό επιχειρείται και η πλήρης ψηφιακή αναπαράσταση του ναού της Αγίας του Θεού Σοφίας στη Βασιλεύουσα κατά την περίοδο της ακμής του. Πρόκειται για τη νέα διαδραστική παραγωγή εικονικής πραγματικότητας της «Θόλου» του «Ελληνικού Κόσμου», με τίτλο «Αγία Σοφία: 1.500 χρόνια ιστορίας». Σε αυτό το εγχείρημα του ΙΜΕ συνέβαλαν με το έργο τους ερευνητές και επιστημονικοί συνεργάτες του, ώστε να αποδοθούν λεπτομερώς οι διάφορες φάσεις κατασκευής του μνημείου και το εσωτερικό της εκκλησίας, ο αρχιτεκτονικός της σχεδιασμός, ο ψηφιδωτός και γλυπτός διάκοσμος, σε συνδυασμό με σημαντικές ιστορικές, κοινωνικές και οικονομικές πτυχές του βυζαντινού βίου.

Η παρουσίαση αρχίζει με την ανέγερση του μεγαλοπρεπούς ναού μετά την καταστροφή της παλαιότερης βασιλικής της Αγίας Σοφίας, το 532, κατά τη Στάση του Νίκα. Ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός αναθέτει τη μελέτη και κατασκευή στους Μικρασιάτες μαθηματικούς και αρχιτέκτονες Ανθέμιο από τις Τράλλεις και Ισίδωρο από τη Μίλητο. Οι επισκέπτες παρακολουθούν τα τεχνικά προβλήματα που ανακύπτουν και τις λύσεις οι οποίες δόθηκαν, ειδικά για τη στήριξη του τεράστιου θόλου, διαμέτρου 31 μέτρων, σε βάση τετραγωνικού σχήματος. Τέσσερις τεράστιοι τετράγωνοι χτιστοί πεσσοί (στύλοι), που απέχουν μεταξύ τους 30 μέτρα, στηρίζουν τα τέσσερα μεγάλα τόξα επί των οποίων εδράζεται ο τρούλος, δίνοντας την εντύπωση ότι αιωρείται λόγω των ευρισκομένων –στο κάτω μέρος του– παραθύρων. Ο σύγχρονος ιστορικός Προκόπιος αναφέρει ότι είναι «σαν ένα κομμάτι ουρανού που κρέμεται στη Γη». Η κάτοψη σχηματίζει ένα ορθογώνιο διαστάσεων 77 x 71 μέτρων.

Η ανέγερση του ναού διήρκεσε πέντε έτη, από τις 23 Φεβρουαρίου του 532 έως τις 27 Δεκεμβρίου του 537. Την εποχή του Ιουστινιανού, η Αγία Σοφία είχε 1.000 κληρικούς. Επί Αυτοκράτορα Ηρακλείου (611-641) αναφέρονται 80 ιερείς και 150 διάκονοι, 40 διακόνισσες και 70 υποδιάκονοι, 160 αναγνώστες, 25 ψάλτες και 75 θυρωροί. Οι υπηρετούντες κληρικοί είχαν μειωθεί κατά τα τελευταία έτη της ζωής της Ρωμανίας, όταν τα εισοδήματα του ναού μετά βίας κάλυπταν τα έξοδα της φωταγώγησής του.

Έπειτα από παρέλευση λίγων ετών, ο θόλος κατέρρευσε εξαιτίας ενός μεγάλου σεισμού (557). Τότε ο Ιουστινιανός ανέθεσε στον Ισίδωρο τον νεότερο την κατασκευή ενός ψηλότερου και σταθερότερου θόλου. Η εκκλησία εγκαινιάστηκε για δεύτερη φορά στις 25 Δεκεμβρίου του 563. Κατά τα τέλη της περιόδου της Εικονομαχίας εμφανίζονται οι πρώτες ψηφιδωτές εικόνες του ναού και οι θεατές πληροφορούνται για την «εν Αγία Σοφία» Σύνοδο του 879 μ.Χ., επί Βασιλείου Α’ του Μακεδόνος (867-886), ψυχή της οποίας υπήρξε ο Πατριάρχης Μέγας Φώτιος. Αυτή είχε επικυρώσει τις αποφάσεις της Z’ Οικουμενικής Συνόδου (787, Νίκαια Βιθυνίας) και καταδίκασε τις Συνόδους του Καρλομάγνου στη Φρανκφούρτη (794) και το Άαχεν (809) λόγω της προσθήκης στο Σύμβολο της Πίστεως του «Filioque» («και εκ του Υιού») ως προς την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος. Παρουσιάζονται εν συνεχεία τα κατά καιρούς κατασκευασθέντα ψηφιδωτά, με κορυφαίο αυτό της Δέησης.

 

Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Η Μεγάλη Εκκλησία υπέστη πολλά δεινά όταν η Κωνσταντινούπολη καταλήφθηκε κατά την Δ’ Σταυροφορία (1204) από τους Λατίνους. Επί τέσσερις μέρες οι Σταυροφόροι λεηλατούσαν τη Βασιλεύουσα. Τα τέσσερα ορειχάλκινα άλογα του Ιπποδρόμου της μεταφέρθηκαν στη Βενετία και έκτοτε κοσμούν την πρόσοψη της εκκλησίας του Αγίου Μάρκου. Τεμάχια του Τιμίου Σταυρού και το ακάνθινο στεφάνι του Χριστού, η κεφαλή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και πολυάριθμα λείψανα αγίων κ.ά. μεταφέρθηκαν σε μονές και ναούς κυρίως της Γαλλίας. Ο Νικήτας Χωνιάτης, ιστορικός και αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, αναφωνεί θλιμμένος: «Ω Πόλις, Πόλις, πόλεων πασών οφθαλμέ, άκουσμα παγκόσμιον, θέαμα υπερκόσμιον, εκκλησιών γαλουχέ, Πίστεως αρχηγέ (...) καλού παντός ενδιαίτημα». Το ρωσικό «Χρονικό του Novgorod» περιγράφει λεπτομερώς τη λεηλασία μονών και ναών. Το 1261 ο Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος (1259-1282) ανακαταλαμβάνει τη Βασιλεύουσα και επιβάλλει ως έμβλημα της παραπαίουσας Αυτοκρατορίας τον δικέφαλο αετό. Πολύ συγκινητική είναι η αναπαράσταση της στέψης του εντός του ναού.

Το κράτος κατόπιν υφίσταται διαρκή εδαφική συρρίκνωση λόγω της επέλασης των Οθωμανών. Στις 29 Μαΐου 1453 η Κωνσταντινούπολη κυριεύεται από τον Μωάμεθ Β’ τον Πορθητή (1451-1481) και η εκκλησία μετατρέπεται σε τέμενος. Κατά την οθωμανική περίοδο σημειώθηκαν σημαντικές καταστροφές στις τοιχογραφίες, που καλύφθηκαν με ασβέστη. Άλλωστε, η απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος εκλαμβάνεται ως βλασφημία από τους μουσουλμάνους. Ο ναός με τη σπουδαία αρχιτεκτονική του αποτέλεσε, πάντως, πρότυπο για την οικοδόμηση κι άλλων τεμενών, όπως το Μπλε Τζαμί.

Στις αρχές του 1919 μια παράτολμη Θεία Λειτουργία έλαβε χώρα στη Μεγάλη Εκκλησία από τον στρατιωτικό ιερέα Λευτέρη Νουφράκη, όταν στα περίχωρα της Βασιλεύουσας, που τελούσε ουσιαστικά υπό την επικυριαρχία των νικητών της Entente, υπήρχαν δύο ετοιμοπόλεμες ελληνικές μεραρχίες. Το 1934 o Μουσταφά Κεμάλ, στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της Τουρκίας, μετέτρεψε το τέμενος σε μουσείο. Σήμερα ο ναός διατηρεί αυτή την ιδιότητα και πραγματοποιούνται εντός του πολιτιστικές εκδηλώσεις, μερικές από τις οποίες, όπως οι επιδείξεις μόδας, θεωρούνται από πολλούς ανάρμοστες για την ιερότητα του χώρου. Συγχρόνως, καταβάλλονται προσπάθειες για τη διάσωση των ψηφιδωτών του. H UNESCO το 1985 περιέλαβε την Αγία Σοφία στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Η διαχρονική σημασία του ναού αναφέρεται, μεταξύ άλλων πονημάτων, και στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Σε αυτόν «δημιουργήθηκε για πρώτη φορά ένας χώρος θείος, που διαπερνά τον γήινο χώρο, όπως ακριβώς η φλόγα του κεριού διαπερνά το σκοτάδι. Δεν είναι ο τόπος όπου ανακαλύφθηκε ένας νέος ρυθμός, αλλά ένας τόπος απελευθερωμένος από τον κόσμο των φαινομένων. (...) Στην Αγία Σοφία, για πρώτη φορά στην ιστορία της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής, διαμορφώνεται ένας χώρος κατάλληλος για το μυστήριο του Θεού και για το μυστήριο της Ενανθρωπίσεως».

Σήμερα, που ορισμένοι προσπαθούν να επιβάλουν στον λαό μας την ιστορική λήθη, δραστηριότητες όπως αυτή του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού αποτελούν όαση στην πνευματική έρημο των καιρών μας της παρακμής, του μηδενισμού, της ηθικής εξαθλίωσης...

 

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία

  • Γλύκατζη-Αρβελέρ Ελένη, Γιατί το Βυζάντιο, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2012.
  • Δετοράκης Ε. Θεοχάρης, Αγία Σοφία, εκδόσεις Μίλητος, 2009.
  • «Εικονική ξενάγηση στην Αγία Σοφία» (Από το Διαδίκτυο).
  • Ιακωβίδης Χρ. Ιωάννης, «Οι ρίζες της διαμόρφωσης του Νεότερου Ελληνισμού», «Επίκαιρα», τεύχος 283ο.
  • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, «Βυζαντινός Ελληνισμός – Πρωτοβυζαντινοί Χρόνοι», τόμος Ζ', Εκδοτική Αθηνών, 1978.
  • Καργάκος Ι. Σαράντος, Η Αυτοκρατορία της Κωνσταντινουπόλεως – Από την Αγία Σοφία του Κωνσταντίνου στην Αγία Σοφία του Ιουστινιανού, εκδόσεις Ι. Σιδέρης, 2012.
  • Λάσκαρης Ηλίας, Βυζαντινοί Αυτοκράτορες, τόμοι Α' και Β', εκδόσεις Βυζαντίς, εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος, 1995.
  • Μιχελής Α. Παναγιώτης, Αγία Σοφία, Ίδρυμα Μιχελή, 2006.
  • Σταθάκης Π. Χαράλαμπος, Η Αγία του Θεού Σοφία, εκδόσεις Ίνδικτος, 1997.
  • Σφυρόερα Ν. Σοφία, Κωνσταντινούπολη – Πόλη της Ιστορίας, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2006.
  • «Τελευταία Λειτουργία στην Αγία Σοφία», Το Ποντίκι (Από το Διαδίκτυο).
  • Το Χρονικό του Γεωργίου Κωδινού, Για το κτίσιμο της Αγια-Σοφιάς. Πρόλογος: Τάσος Λιγνάδης. Μετάφραση: Γιώργος Θ. Πρίντζιπας, εκδόσεις Ακρίτας, 2000.
  • Χειλαδάκης Νίκος, «Γιατί ανησυχεί τους Τούρκους η Αγία Σοφία» (Από το Διαδίκτυο).
ΣΧΟΛΙΑ